فرورتیش‌آنلاین: اروپا با وجود برخورداری از برخی از پیشرفته‌ترین نظام‌های رفاهی جهان، همچنان با بحران رو به گسترش بی‌خانمانی مواجه است. افزایش هزینه مسکن، کمبود خانه‌های اجتماعی و ناکارآمدی برخی سیاست‌های حمایتی باعث شده حتی داشتن شغل نیز برای شماری از شهروندان اروپایی تضمینی برای برخورداری از سرپناه مناسب نباشد.
بر اساس یازدهمین گزارش سالانه وضعیت محرومیت از مسکن در اروپا که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، حدود یک میلیون و ۴۴۰ هزار نفر در کشورهای اروپایی در خیابان، پناهگاه‌های شبانه یا اقامتگاه‌های موقت زندگی می‌کنند. این رقم برآوردی است و به دلیل تفاوت شیوه‌های سرشماری کشورها، نباید آن را آمار دقیق و کاملاً قابل مقایسه دانست.
بحران مسکن؛ ریشه اصلی بی‌خانمانی
یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش بی‌خانمانی در اروپا، افزایش هزینه مسکن با سرعتی بیشتر از رشد درآمد خانوارهاست.
بر اساس اطلاعات کمیسیون اروپا، قیمت اسمی خانه‌ها در اتحادیه اروپا بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴ بیش از ۶۰ درصد افزایش یافته، در حالی که متوسط اجاره‌بها نیز حدود ۲۰ درصد بالا رفته است.
از سوی دیگر، عرضه مسکن ارزان‌قیمت و اجتماعی نتوانسته همگام با تقاضا افزایش یابد. هزینه بالای ساخت‌وساز، کاهش سرمایه‌گذاری و گسترش اجاره‌های کوتاه‌مدت گردشگری در برخی شهرها، دسترسی خانوارهای کم‌درآمد به مسکن را دشوارتر کرده است.
در چنین شرایطی، از دست دادن شغل، جدایی خانوادگی یا یک بحران مالی ناگهانی می‌تواند افرادی را که پیش‌تر مسکن داشته‌اند، در معرض بی‌خانمانی قرار دهد.
بی‌خانمانی فقط به معنای خوابیدن در خیابان نیست
تصویر رایج بی‌خانمانی، فردی است که شب را در پیاده‌رو یا ایستگاه مترو سپری می‌کند. اما این تنها آشکارترین شکل بحران است.
بخش قابل توجهی از افراد بی‌خانمان در مراکز اسکان اضطراری، هتل‌های موقت یا اقامتگاه‌های حمایتی زندگی می‌کنند. برخی نیز به دلیل نداشتن محل سکونت مستقل، ناچارند به‌طور موقت نزد دوستان و بستگان بمانند.
تعاریف متفاوت کشورها از بی‌خانمانی، اندازه‌گیری دقیق این پدیده را دشوار کرده است. برای مثال، ممکن است فردی در آمار یک کشور بی‌خانمان محسوب شود، اما در کشور دیگر در دسته افراد دارای مسکن نامناسب قرار گیرد.
این بحران تنها افراد بیکار را درگیر نمی‌کند. جوانان، خانواده‌های تک‌سرپرست، مهاجران، افراد دارای معلولیت و حتی شاغلان کم‌درآمد نیز ممکن است در معرض محرومیت از مسکن قرار بگیرند.
گزارش سال ۲۰۲۶ فدراسیون اروپایی سازمان‌های فعال در زمینه بی‌خانمانی، موسوم به فئانتسا، همچنین هشدار می‌دهد که دست‌کم ۱۷۰ هزار سالمند در اروپا با بی‌خانمانی مواجه‌اند؛ گروهی که مشکلات مسکن آن‌ها اغلب کمتر دیده می‌شود.
چرا سیاست‌های حمایتی نتیجه کافی نداشته‌اند؟
یکی از مشکلات اساسی در سیاست‌های مقابله با بی‌خانمانی، تمرکز بر مدیریت وضعیت اضطراری به‌جای پیشگیری و تأمین مسکن پایدار است.
بسیاری از دولت‌ها و شهرداری‌ها منابع قابل توجهی را صرف پناهگاه‌های شبانه، اسکان موقت و خدمات اضطراری می‌کنند. این اقدامات برای حفاظت فوری از افراد ضروری‌اند، اما به‌تنهایی نمی‌توانند مشکل بی‌خانمانی را حل کنند.
فردی که در یک مرکز اضطراری اسکان داده می‌شود، ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها در انتظار مسکن دائمی بماند.
از سوی دیگر، پراکندگی مسئولیت‌ها میان دولت‌های مرکزی، شهرداری‌ها، نهادهای اجتماعی و سازمان‌های خیریه، هماهنگی خدمات حمایتی را دشوار می‌کند.
کمیسیون اروپا نیز اذعان کرده است که سیاست‌های مبتنی بر واکنش اضطراری، بدون رسیدگی به عوامل ساختاری، می‌توانند چرخه پرهزینه بی‌خانمانی را تداوم بخشند.
تجربه فنلاند؛ مسکن پیش از هر چیز
در میان کشورهای اروپایی، فنلاند یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های اجرای سیاستی متفاوت برای مقابله با بی‌خانمانی است.
این کشور از سال ۲۰۰۸ رویکرد «مسکن در اولویت» یا Housing First را در سطح ملی دنبال کرده است.
بر اساس این الگو، افراد بی‌خانمان ابتدا به مسکن پایدار دسترسی پیدا می‌کنند و سپس، متناسب با نیازهایشان، خدمات درمانی، روان‌شناختی، اجتماعی یا حمایتی دریافت می‌کنند.
در این رویکرد، داشتن شغل، ترک اعتیاد یا تکمیل دوره درمان شرط اولیه دسترسی به مسکن نیست.
تجربه فنلاند نشان داده است که این سیاست می‌تواند به کاهش بی‌خانمانی بلندمدت کمک کند. با این حال، موفقیت آن به وجود مسکن قابل دسترس، سرمایه‌گذاری عمومی و خدمات حمایتی مستمر وابسته است و به معنای پایان کامل بی‌خانمانی در این کشور نیست.
تعهد اروپا برای پایان دادن به بی‌خانمانی تا سال ۲۰۳۰
کشورهای عضو اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۱، با امضای اعلامیه لیسبون، متعهد شدند برای پایان دادن به بی‌خانمانی تا سال ۲۰۳۰ تلاش کنند.
بر اساس این تعهد، هیچ‌کس نباید به دلیل نبود سرپناه اضطراری مناسب ناچار به خوابیدن در خیابان شود و اقامت در مراکز موقت نیز نباید بیش از زمان لازم برای یافتن مسکن پایدار ادامه یابد.
با این حال، پنج سال پس از اعلام این هدف، آمارها همچنان از گستردگی بحران حکایت دارند.
در تازه‌ترین تحول، شورای اتحادیه اروپا در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ توصیه‌نامه‌ای درباره مقابله با محرومیت از مسکن و بی‌خانمانی تصویب کرد.
این سند از کشورهای عضو می‌خواهد برنامه‌های مشخص و قابل سنجشی برای پیشگیری از بی‌خانمانی، افزایش عرضه مسکن اجتماعی و ارزان‌قیمت و تسهیل دسترسی افراد آسیب‌پذیر به خدمات حمایتی تدوین کنند.
با این حال، توصیه‌نامه شورای اتحادیه اروپا ماهیت الزام‌آور یک قانون را ندارد و اجرای آن تا حد زیادی به تصمیم‌ها و منابع مالی دولت‌های عضو وابسته است.
آینده بی‌خانمانی در اروپا
بحران بی‌خانمانی در اروپا تنها مسئله فقر فردی یا نبود خدمات خیریه نیست؛ بلکه با ساختار بازار مسکن، نابرابری درآمدی و سیاست‌های اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.
افزایش تعداد پناهگاه‌های اضطراری ممکن است از پیامدهای فوری بحران بکاهد، اما بدون گسترش مسکن قابل پرداخت، پیشگیری از اخراج مستأجران آسیب‌پذیر و ارائه حمایت‌های اجتماعی، احتمال بازگشت افراد به بی‌خانمانی همچنان باقی خواهد ماند.
اتحادیه اروپا اکنون مقابله با بی‌خانمانی را به یکی از اولویت‌های سیاست مسکن خود تبدیل کرده است. با این حال، دستیابی به هدف سال ۲۰۳۰ مستلزم آن است که تعهدات سیاسی به سرمایه‌گذاری، اقدامات اجرایی و نتایج قابل اندازه‌گیری تبدیل شوند.
پرسش اساسی دیگر فقط این نیست که چگونه می‌توان افراد بی‌خانمان را از خیابان‌ها خارج کرد؛ بلکه این است که چگونه می‌توان مانع از دست رفتن مسکن و بازگشت دوباره آن‌ها به خیابان شد.
یورونیوز
